Stowarzyszenie Syloe

Muzeum Ewangelicyzmu

Informator Parafialny

kościół luterański w Łęgutach


Dziś jedynym wiejskim zborem filialnym parafii ewangelicko-augsburskiej w Ostródzie są Łęguty. Dla porównania, w czasach przedwojennych na jej obecnym obszarze, obejmującym cztery powiaty niemieckich Prus Wschodnich działało kilkadziesiąt parafii, skupiających dziesiątki tysięcy wiernych. Po wojnie, jeszcze w latach 50-tych wymienia się na tym terenie 12 zborów, w tym Łęguty. Pierwsze powojenne nabożeństwa dla ludności pozostałej na miejscu w trudnych czasach po II wojnie światowej prowadził tu i w okolicach do 1947 r. hrabia Hans von Lehndorff (1910-1987), wybitny chirurg, związany z opozycyjnym wobec nazistów Kościołem Wyznającym, po wojnie autor bogatej literatury wspomnieniowej i członek ewangelickiego Zakonu Joannitów. Wg statystyki parafialnej z 1948 r. w Dłużniewie, jak przejściowo nazwano Łęguty (co było kalką językową z niemieckiej nazwy Langgut), doliczono się 335 członków i wraz z parafią w Mańkach i filiałem w Biesalu mieszkało tu łącznie około 1100 luteran, nad którymi opiekę duszpasterską z ramienia ks. seniora Edmunda Friszkego z Olsztyna sprawowała w latach 1947-1948 mgr teologii diakon Irena Goller (później zamężna Heintze). Irena Heintze po odejściu z pracy na Mazurach była pracownicą biura Konsystorza, a następnie długoletnią redaktorką kościelnego wydawnictwa „Strażnica Ewangeliczna” (późniejszy „Zwiastun”) w Warszawie. W latach 1957-1959 r. filiał nosił nazwę Languty i miejscowym duszpasterzem był (wraz z Olsztynkiem) ks. Józef Kułak z parafii w Mańkach. W 1968 r. Łęguty były wzmiankowane wraz z Mańkami jako stacje kaznodziejskie Olsztyna, aż w 1989 r. w wyniku reorganizacji granic parafii przeszły pod zarząd Ostródy. Jak wszędzie na Mazurach, po 1956 r. akcja łączenia rodzin, emigracja, asymilacja i ogólne starzenie się naszego społeczeństwa sprawiły, że dziś wiernych jest znacznie mniej. A jednak kościół ewangelicki w Łęgutach nieprzerwanie trwa, nabożeństwa regularnie odbywają się w II i IV niedzielę miesiąca o godz. 14.30.  

Obecna nieduża wieś w gminie Gietrzwałd na pograniczu Warmii i Mazur istniała już w 1352 r., od XVI w. do początku wieku XVIII należała do szlacheckiego rodu von Borck i znajdowała się na terenach, na których osadzano ludność polskojęzyczną. Pierwszy drewniany kościół w Łęgutach, wzmiankowany w 1591 r., ufundował Antoni von Borck. Duszpasterzem był ks. Martin Aurifaber, późniejszy diakon (wikariusz) w Morągu, ale potem administrację na stałe połączono z Łuktą. Obecny barokowy kościół murowany powstał z fundacji kolejnego dziedzica, Fryderyka Ludwika von der Groeben, w latach 1737-1738 i został poświęcony 2 czerwca tego roku. Jest bezwieżową ceglaną budowlą na rzucie prostokąta o wymiarach 31x11 m. Surową fakturę nietynkowanych elewacji ożywiają duże okna zamknięte łukiem odcinkowym i narożne lizeny. Z przodu wznosi się prosty trójkątny szczyt, budowla kryta jest trójspadowym dachem. Wejście prowadzi przez kruchtę dobudowaną z boku, z tyłu wzniesiono niższą (ogrzewaną) zakrystię z barokowym wolutowym szczytem. Obok kościoła wznosi się metalowa konstrukcja niskiej ażurowej dzwonnicy, na której zachował się dzwon z 1805 r.. Na cmentarzu otaczającym świątynię zachowały się liczne stare i nowsze groby, w tym kwatery rodu Groebenów i ich następców – rodu Stein von Kamienski, wywodzącego się ze szlachty polskiej. 

O ile z zewnątrz kościół ma formę niezwykle skromną, wnętrze takie nie jest. Kryje je strop ozdobiony biało-żółtym ornamentem cęgowym. Z obu krótszych boków wnętrza wznoszą się drewniane empory. Ołtarz ma popularną w tamtym czasie formę architektonicznego retabulum kazalnicowego, którego rozbudowane belkowanie wspiera się na czterech kolumnach pokrytych marmoryzacją. W predelli między stołem ołtarzowym a koszem ambony umieszczono barokowy obraz ukazujący Ostatnią Wieczerzę, który odnowił w 1746 r. niejaki C. E. Ulrich. Ażurowy baldachim ambony wieńczy figura pelikana – symbol Chrystusa, jeszcze o średniowiecznym rodowodzie (zob. artykuł ks. Wojciecha Płoszka na temat w Ewangeliku Ostródzkim nr 2/2014). Za nim, w zwieńczeniu ołtarza, namalowano herb Groebenów. Obok ołtarza ustawiono chrzcielnicę. Nietypowe jest amfiteatralne ustawienie ławek, stopniowo obniżających się w stronę ołtarza. Na ścianie wisi duży obraz z wyobrażeniem Ukrzyżowania i skrzydła malowanego nowożytnego tryptyku. W końcu XIX w. jako wartościowe elementy wyposażenia wymieniano dwa gotyckie piętnastowieczne lichtarze wspierające się na lwach, kielichy komunijne – pozłacany z 1688 r. oraz dwa cynowe, w tym ufundowany przez Mateusza Czerwonkę (Mateus Scerwonka) w 1680 r. Złoconą patenę komunijną fundowała Helena Dorota von Borck w 1689 r., a mosiężną misę chrzcielną Eufrozyna von Borck w roku 1685. Na ścianach umieszczono tablice epitafijne upamiętniające Jana Dietricha von Borck zmarłego w 1701 r. oraz fundatora kościoła, zmarłego w 1787 r. Przetrwały ponadto tablice upamiętniające parafian poległych w armii pruskiej podczas wojen w XIX w. i I wojny światowej. Na emporze muzycznej naprzeciwko ołtarza wznosi się konstrukcja pozbawionego piszczałek prospektu organowego, co przypomina o trudnych czasach, gdy w 1945 r. po przejściu frontu w świątyni miano urządzić stajnię wojskową. Dzięki heroicznej postawie wiernych, kościół nie tylko powrócił do kultu, ale pozostał ewangelicki mimo prób przejęcia przez inne wyznania. W ostatnich latach został odnowiony dzięki pomocy finansowej niemieckich współwyznawców z Badenii-Wirtembergii, a ponadto został życzliwie i rozsądnie udostępniony katolickiej większości mieszkańców wsi i okolic jako filia parafii w Biesalu. 

autor: dr Jerzy Domasłowski, historyk sztuki UAM Poznań

Parafia Ewangelicko-Augburska w Ostródzie; ul. Olsztyńska 1; 14-100 Ostróda

tel. 89 646 25 61; email: ostroda@luteranie.pl; www.ostroda.luteranie.pl

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Ostródzie, copyright © 2013, projekt i realizacja: Marcin Jóźwik, www.marcin-jozwik.pl