Stowarzyszenie Syloe

Muzeum Ewangelicyzmu

Informator Parafialny

Historia kościoła św. Jerzego w Pasłęku

Pasłęk, dziś filiał parafii w Ostródzie, jak wiele innych  miast dawnych Prus Książęcych przez kilka stuleci był wierny swej ewangelickiej tożsamości. Miasto znane było wówczas nie pod swą spolszczoną nazwą pruską, lecz pod tłumaczeniem miana, jakie nadali mu w końcu XIII stuleciu przybysze z zachodu Europy: Holąd, później Pruski Holąd (po niemiecku Preussisch Holland), co dumnie świadczyło o powiązaniach z Niderlandami, skąd przybyli pierwsi mieszkańcy, mający za zadanie porządkowanie lokalnej gospodarki wodnej. Kolejna fala osadnictwa niderlandzkiego pojawiła się XVI i XVII w. wraz mennonitami, szukającymi na obczyźnie tolerancji religijnej, później pojawili się jeszcze Szkoci i Francuzi, którzy stali się fundamentem zboru reformowanego utworzonego w 1697 r. 

Ośrodkami władzy administracyjnej były zamek, wpierw krzyżacki, od XVI w. starościński i miejski ratusz, zaliczany do najstarszych w Prusach, natomiast centrum życia duchowego stanowił kościół parafialny św. Bartłomieja, którego gotycka struktura służyła ewangelikom w latach 1525-1945, o czym przypomina doskonale zachowane barokowe wyposażenie wnętrza z przełomu XVII/XVIII w. Od 1534 r. aż do roku 1840 z kościołem była związana miejska szkoła, prowadzona przez II duchownego, w pewnym momencie przekształcona w osobne dla chłopców i dziewcząt. Rektorem szkoły był m. in. pasłęczanin Georg Werner (1589-1643), długoletni duchowny na Lipniku (Löbenicht) w Królewcu, autor pieśni kościelnych i wydawca kancjonałów. Do parafii należały również okoliczne wsie. W średniowieczu była też kaplica zamkowa, a od 1859 r. ponownie powstała parafia katolicka przy nowym kościele św. Józefa. W każdym nieco większym ośrodku miejskim istniał szpital, służący pomocą chorym i niedołężnym. Także w Pasłęku, gdzie nosił częste w państwie krzyżackim wezwanie św. Jerzego, jednego z patronów Zakonu Niemieckiego. Legendarny bliskowschodni rycerz i męczennik, wyobrażony w walce z uosobieniem zła ? smokiem, był patronem wręcz idealnym, przy czym na ile smoka traktowano symbolicznie, a na ile przyjmowano jego istnienie jako fakt oczywisty, to już zupełnie inna sprawa. W przeciwieństwie do zakładanych w obrębie murów miejskich  szpitali Świętego Ducha (np. Elbląg, Gdańsk, Grudziądz, a od 1404 r. również Pasłęk), przytułki powstające od XIII w. pod wezwaniem świętego rycerza znajdowały się zwykle na przedmieściach i służyły przede wszystkim izolowaniu chorych, którzy zapadli na straszliwą, budzącą grozę chorobę, jaką był trąd. Dość powiedzieć, że nieszczęśnicy pod względem prawnym byli uważani za zmarłych i nie obowiązywały w stosunku do nich żadne ludzkie więzy, łącznie z rodzinnymi. O powrocie z leprozorium do społeczeństwa można było najwyżej pomarzyć. Dopiero w następnym stuleciu, wraz ze stopniowym wygaszaniem ognisk choroby, rola i miejsce tych zakładów stopniowo upodobniała się do pozostałych instytucji charytatywnych. Dzięki pamięci tej pośledniej funkcji, udało się niektóre z kaplic i kościołów szpitalnych w okresie kontrreformacji w Prusach Królewskich zachować dla luteran ? tak było np. w Elblągu, Grudziądzu, Malborku, Toruniu. Ewangelickimi stały się oczywiście również te, które pozostały w Prusach Książęcych, więc i zakład w Pasłęku, wzmiankowany w źródłach historycznych od 1408 r.  (nawiasem mówiąc, mały szpital św. Jerzego istniał także w Ostródzie). W Pasłęku z uwagi na obecność fary, drewniana kaplica szpitalna nie pełniła eksponowanej roli, a od 1592 r. stała się przede wszystkim kaplicą cmentarną. Założenie podmiejskiego cmentarza dało asumpt do odbudowy świątyni niemal doszczętnie zniszczonej przez wojska polskie podczas wojny w 1520 r. i w rezultacie z budowli średniowiecznej pozostała jedynie ściana wschodnia, do której dobudowano obszerną jednoprzestrzenną budowlę fachwerkową na kamiennym cokole, krytą dwuspadowym dachem. Przebudowana ściana murowana zwieńczona jest trójkątnym szczytem ? kiedyś może o formie schodkowej - z blendami, zwieńczonym małą wieżyczką z dzwonem. Główne wejście prowadzi przez kruchtę od północy, od strony dzisiejszej ul. Bohaterów Westerplatte. Jednoprzestrzenne wnętrze kryte jest drewnianym stropem. Z końca XVI w. pochodzi ołtarz w formie tryptyku, z centralnym obrazem ukazującym Ukrzyżowanie i postacie klęczącej pary fundatorów na tle pejzażu, natomiast na skrzydłach znalazły się stanowiące pendant sceny starotestamentowe - Ofiarowanie Izaaka i Wywyższenie węża miedzianego, opatrzone stosownymi cytatami biblijnymi. Przed wojną wygląd ołtarza był nieco inny i świadczył o nawarstwianiu się w biegu stuleci różnych, nie zawsze dopasowanych elementów stylistycznych: z boku pojawiły się kolumny, a nastawę wieńczyło kilka rzeźb, spośród których figury apostołów Piotra i Jana pochodziły z poprzedniej struktury, jeszcze gotyckiej. Obecnie jedna z figur znajduje się na ambonie, której malowana struktura została ustawiona w połowie wnętrza. W przedsionku północnym znalazła miejsce rzeźbiona grupa Chrystusa w Ogrójcu, co za czasów katolickich często było tematem przedstawień w przykościelnych kaplicach na cmentarzach. Wypełniające wnętrze empory powstawały stopniowo w latach około 1598-1772, około połowy XVIII w. zbudowano rokokowe organy. Balustrady starszych empor zdobią ówczesnym zwyczajem malowane sceny biblijne i wyobrażenia symboliczne objaśnione napisami, późniejsze balustrady są ażurowe. W XVIII w. kościół stał się dodatkowo ośrodkiem duszpasterstwa garnizonowego, lecz jego stan techniczny nie był dobry i jeszcze się pogorszył podczas wojen napoleońskich, gdy Francuzi przeznaczyli go na spichrz. Po wojnie groziła mu rozbiórka, jednak udało się zebrać fundusze i w 1822 r. kościół został poddany gruntowanej renowacji, zbudowano m. in. murowaną, pozbawioną podziałów ścianę zachodnią.  W 1823 r. zawieszono malowany wizerunek Marcina Lutra, pojawiło się też kilka innych obrazów. 

Po 1945 r. początkowo dość liczna grupa pozostałych na miejscu ewangelickich mieszkańców Pasłęka i okolic korzystała właśnie z kościoła św. Jerzego. Początkowo stanowili oni filiał parafii w Olsztynie (w międzyczasie, w latach 1949-1952, administratorem był też ks. Władysław Pilch, dojeżdżający z odległych Mikołajek), a od 1989 r. parafii ewangelicko-augsburskiej w Ostródzie. Po 1956 r. i otwarciu możliwości wyjazdu do Niemiec w ramach akcji łączenia rodzin, liczba wyznawców stopniała i kościół stał się zbyt obszerny. W latach sześćdziesiątych zlikwidowano zabytkowy cmentarz i zaczęto przekształcanie terenu w park miejski. Od 1965 r. współużytkownikami kościoła są prawosławni Ukraińcy, przesiedleni po wojnie z południowo-wschodniej Polski, których parafia powstała w 1949 r. i miała od tego czasu  już kilka lokalizacji. W 1991 r. nastąpił prawny podział budowli po połowie między oba wyznania. Patronem cerkwi jest św. Onufry zwany Wielkim, egipski pustelnik z IV w., jeden z najpopularniejszych świętych prawosławia. Kościół pasłęcki jest więc jednym z bardzo nielicznych przykładów, gdy ta sama świątynia równocześnie nosi dwa zupełnie różne wezwania. A gdyby tak je połączyć ekumenicznym spójnikiem ?i?? W 1998 r. uroczyście obchodzono 400-lecie świątyni (taką datę przyjęto jako rocznicę zakończenia prac nad wyposażeniem wnętrza). Duże zasługi dla przypomnienia dziejów kościoła położył w tamtym czasie prof. Józef Włodarski z Uniwersytetu Gdańskiego. Około 2010 r. kościół został odnowiony z funduszy ministerialnych i miejskich. W kościele i na elewacji przetrwały płyty nagrobne z XVII-XVIII w., a w otoczeniu zachowała się dziewiętnastowieczna klasycystyczna brama cmentarna i kilka przedwojennych nagrobków. Ten mało znany wśród turystów zabytek Pasłęka, od stuleci służący miejscowej społeczności, jest zaskakująco dobrze zachowanym przykładem nowożytnej świątyni luterańskiej, w której znaczącą rolę estetyczną i katechetyczną odgrywają dzieła sztuki i harmonijnie nawarstwiają się kolejne fazy stylistyczne. Ze względu na funkcję pogrzebową i pozamiejską lokalizację, wystrój wnętrza jest skromniejszy, niż kościoła parafialnego, ale równie dużo mówi o duchowości dawnych mieszkańców miasta. Choć od tamtych czasów wiele się w Pasłęku zmieniło, również współcześni współwyznawcy  mogą się tu czuć dobrze i u siebie, odczuwając dumę z dokonań poprzedników. Nabożeństwa ewangelickie u Św. Jerzego odbywają się w I i III niedzielę miesiąca o godz. 13.45.

 autor: dr Jerzy Domasłowski, UAM Poznań

 

 

Parafia Ewangelicko-Augburska w Ostródzie; ul. Olsztyńska 1; 14-100 Ostróda

tel. 89 646 25 61; email: ostroda@luteranie.pl; www.ostroda.luteranie.pl

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Ostródzie, copyright © 2013, projekt i realizacja: Marcin Jóźwik, www.marcin-jozwik.pl