Stowarzyszenie Syloe

Muzeum Ewangelicyzmu

Informator Parafialny

Ewangelicy w Iławie

Truizmem wydaje się podkreślanie, że Iława, jak każde inne miasto dawnych Prus Książęcych  przez ponad 400 lat była ośrodkiem protestanckim, a dokładniej luterańskim. Jej lokacja nastąpiła w 1305 r. i zapewne z tym rokiem należy łączyć powstanie parafii katolickiej w dawnej diecezji pomezańskiej ze stolicą biskupią w Kwidzynie. Z czasem miasto zaczęto nazywać Iławą Niemiecką (Deytsch Eylau), w odróżnieniu od położonej na północy regionu Iławy Pruskiej, zwanej też Iławką, obecnego Bagrationowska w obwodzie kaliningradzkim. Na budowę kościoła, początkowo św. Mikołaja ? a później Najśw. Marii Panny, obrano najwyższe wzniesienie w mieście, zaś dodatkowym walorem budowli stało się włączenie w system murów obronnych. Parafia otoczona była patronatem krzyżackim, proboszczowie często wywodzili się z Zakonu, jednym z nich był Johann von Posilge, autor czternastowiecznej kroniki pruskiej. Tuż obok wznosił się lokalny ośrodek władzy zwierzchniej - dwór prokuratorów, czyli urzędników, podległych komturstwu w Ostródzie, posiadający własną kaplicę. Ponadto miał istnieć bliżej nieokreślony klasztorek żeński lub szpital Mariacki. Prezbiterium kościoła parafialnego powstało w latach około 1318-1328, nawa trochę później, w każdym razie po połowie XIV w. dzieło budowy zostało ukończone. Wzniesiono ceglaną gotycką budowlę jednonawową, z prosto zamkniętym prezbiterium, do którego od północy dostawiono wieżę. Korpus, prezbiterium  i wieżę wieńczą ozdobne szyty ze sterczynami. Planowano założenie sklepień, widomym świadectwem są szwy na ścianach prezbiterium i przypory, ale najprawdopodobniej zamiaru nigdy nie zrealizowano i wnętrze kryte jest drewnianym stropem. Zwieńczenie wieży pochodzi dopiero z około 1550 r. 

Wraz z sekularyzacją państwa zakonnego w Prusach i wprowadzeniem reformacji luterańskiej przez księcia Albrechta w 1525 r., również iławianie opowiedzieli się po stronie nowego wyznania. Pierwszym duchownym ewangelickim stał się ks. Georg Zinck. Zbiegło się to z okresem rabunkowej gospodarki starosty Paula Fasolta, który w imię zaległych wierzytelności, wymusił na mieście sprzedaż sreber i paramentów ze skarbca kościelnego, którego stan jeszcze po kilkudziesięciu latach przedstawiał się nader ubogo. Następcą Zincka był w latach1552-1553 r. ks. Benedykt Morgenstern (1525-1589), którego życiorys jest odbiciem problemów natury ideowej, z jakimi musiał zmagać się młody Kościół w obu częściach Prus. Musiał ustąpić ze stanowiska jako nieugięty zwolennik ortodoksji luterańskiej, której zagrażały nauki profesora Andreasa Osiandra, protegowanego przez księcia. Później Morgenstern jeszcze nieraz miał dawać wyraz stałości przekonań, nie zważając na destrukcyjne konsekwencje polemik dla siebie i dla całego obozu reformacyjnego, by po przejściu przez Gdańsk, Toruń i Królewiec,  osiąść w końcu w Grudziądzu. Na tle tej postaci zdecydowana większość kolejnych duszpasterzy iławskich nie wyróżniała się w żaden specyficzny sposób z rzeszy luterańskiego duchowieństwa regionu, zapewne reprezentując przeciętny lecz solidny poziom wiedzy teologicznej, jaki zapewniał kontakt z królewieckim środowiskiem akademickim. W 1540 r. pojawiła się inicjatywa ustanowienia osobnego kaznodziei dla mniejszości polskiej, która nie została uwieńczona powodzeniem, niemniej zalecenia wizytacyjne z 1576 r. nadal widziały potrzebę katechizacji w języku ojczystym dla tej grupy ludności. Przy okazji zalecano duchownym ograniczenie czasu kazań do zaledwie 1 godziny, w czym zapewne miała pomagać ustawiona na ambonie klepsydra. Od kiedy zatem obok niemieckich odprawiano polskie nabożeństwa, nie wiadomo, trwało to jednak aż do 1912 r. Parafia niewielkiego miasta nie była wolna od trosk materialnych, co doprowadziło w 1673 r. do katastrofalnego stanu technicznego świątyni, plebanii i szkoły. Zbiegło się to ze sporem toczonym przed konsystorzem pomezańskim z siedzibą w Zalewie przez parafian z pastorem Salomonem Hermsonem (Hermsenem), któremu zarzucano szereg zaniedbań. Jednym ze źródeł kłopotów było obarczenie duchownego przez władze zwierzchnie misją czynnego wspierania współwyznawców w Polsce, gdzie wzmagało się natężenie kontrreformacji i szereg zborów, o ile jeszcze istniały, zostało pozbawionych opieki i możliwości udziału w sakramentach. Ks. Hermson w ramach podróży duszpasterskich docierał aż na Lubelszczyznę, co wszakże zajmowało wiele czasu, posiadał również umiejętności lecznicze.  Ostatecznie, duchowny opuścił Iławę i przeniósł się tam, gdzie go z nadzieją oczekiwano ? do parafii Nejdorf-Nebrow nad Bugiem (pierwotnie określanej również jako Sławatycze, w okresie międzywojennym Mościce ? obecnie pozostałością jest filiał Kuzawka parafii lubelskiej), skąd prowadził owocną, choć nie pozbawioną przeszkód działalność również w Piaskach pod Lublinem, aż do śmierci w 1684 lub 1687 r.  r., a jego syn o tym samym imieniu, urodzony w 1671 r. w Iławie, gruntownie wykształcony na kilku uniwersytetach, był nauczycielem szkoły miejskiej w Grudziądzu i polskim duchownym w Suszu i następnie w Malborku, gdzie zmarł w 1736 r.

Tymczasem w Iławie wkrótce po odejściu ks. Hermsona udało się naprawić dach kościoła, natomiast organy wyremontowano dopiero w latach 1697-98. Zawieszono też dzwony, jednak tak niskiej jakości, że już w 1733 r. przeznaczono je do ponownego przetopienia w gdańskiej ludwisarni. W 1741 r. wykonano na koszt miasta nowy ołtarz, do dziś będący ozdobą świątyni, następnie wnętrze fary wymalowano. Długoletnim proboszczem w latach 1704-1749 był ks. Johann Linckner pochodzący z Ostródy, który za swe posłannictwo życiowe uważał nawracanie katolickich przybyszów, którzy pozbawieni byli opieki duszpasterskiej. Zapewne nie były to jednak metody równie drastyczne, jak stosowali w tym czasie katoliccy duszpasterze w polskich Prusach Królewskich, jak choćby osławiony ks. Jan Ewertowski w Nowym Mieście Lubawskim. W 1753 r. uderzenie pioruna spowodowało pożar dachu kościoła i uszkodzenie organów. 

W latach 1647-1648 miasto wzniosło nowy budynek szkoły, którą kierował rektor, sprawujący obowiązki pomocniczego duchownego, kolejny gmach w roku 1754 i wreszcie następny, już kosztem starosty, w 1786 r. Miejski szpital-przytułek otrzymał nową skromną siedzibę w latach 1703-1704, jednak wkrótce spłonął i na odbudowę trzeba było czekać aż do roku 1778, by już 12 lat później został przeznaczony na cele oświatowe. Cmentarz parafialny, który ?od niepamiętnych czasów? znajdował się poza obrębem murów miejskich, poszerzono w 1799 r. Parafia oprócz miasta obejmowała również okoliczne wsie, spośród których Ławice (które później zasłynęły jako miejsce urodzenia  Emila von Behringa, 1854-1917, laureata Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny) posiadały kościół filialny, już jednak w 1723 r. nie nadający się do dalszego użytkowania. W 1843 r. srebra kościelne padły ofiarą kradzieży z mieszkania pastora. Absolutną dominację protestantyzmu przerwała budowa kościoła katolickiego w latach 1856-1862 (katolicy stanowili do 10% liczby mieszkańców, by w przededniu I wojny światowej osiągnąć niemal 20%), mieszkali tu również Żydzi. W początkach XX w. język polski miało znać zaledwie około 1% spośród ponad 7 tysięcy parafian ewangelickich. W 1900 r. zakończono gruntowną restaurację kościoła i w latach 1902-1903 wzniesiono nową neogotycką plebanię, w miejsce dotychczasowych z 1704 i 1784 r. Podczas  II wojny światowej w 1940 r. zostały zdjęte dzwony z wieży kościelnej w celu przetopienia na cele wojskowe. Odnalezione w 1952 r. za złomowisku w Hamburgu, zostały  przeznaczone dla kościoła w Osterode am Harz, w końcu jednak powróciły do Iławy. 

Po II wojnie i włączeniu Prus Wschodnich do Polski, ?czerwony kościół? przejęli katolicy, od 1948 r. opiekę sprawuje Zakon Misjonarzy Oblatów. Obecnie świątynia nosi wezwanie Przemienienia Pańskiego. Ozdobą kościoła pozostaje barokowy ołtarz z 1741 r., dzieło snycerza Johanna Heinricha Selcke z Prabut. Obraz ołtarzowy ?Chrystus w Ogrojcu? został namalowany w 1786 r. przez Christiana Bernharda Rode z Berlina (1725-1797), wybitnego malarza niemieckiego, dyrektora Akademii Sztuki i aktywnego uczestnika życia intelektualnego epoki oświecenia. Oprócz szeregu obrazów o tematyce historycznej i portretów, jego dziełem są m. in. obrazy ołtarzowe w kościele Mariackim w centrum Berlina. Przetrwały dawne płyty nagrobne i srebrne blachy z trumien hrabiowskiego rodu Finckensteinów, a ponadto neogotycka chrzcielnica i witraże. Po 1970 r. pod hasłem ?regotyzacji? usunięto z nawy drewniane empory, dotąd wypełniające przestrzeń, wstawiając nowe eklektyczne ołtarze boczne. Wbrew nieuzasadnionej tezie, iż dawne wyposażenie wnętrza usunięto po wprowadzeniu reformacji, kilka rzeźb gotyckich z Iławy nadal można podziwiać w zbiorach Muzeum Okręgowego w Toruniu, dokąd zostały przekazane jeszcze przed I wojną światową. 25 czerwca 1992 r. kościół po raz pierwszy po wojnie gościł uroczystość Złotej Konfirmacji rocznika 1927 z udziałem licznie przybyłych z Niemiec dawnych parafian, po czym w latach kolejnych odbyło się tu więcej niemiecko-polskich nabożeństw o charakterze ekumenicznym.

Po ucieczce i powojennych wysiedleniach ludności niemieckiej w polskiej Iławie pozostało niewielu ewangelików. Podobnie jak w szeregu miejscowości byłych Prus Wschodnich, część dotychczasowych ewangelików unijnych została objęta opieką duszpasterską Kościoła Metodystycznego i tak jest do dziś (zbory w Iławie i Siemianach). Z ?Kalendarza Ewangelickiego? wynikałoby, że ci, którzy pozostali związani z Kościołem Ewangelicko-Augsburskim tworzyli osobny zbór przynajmniej od 1949 r. (podobnie jak m. in. w niedalekim Biskupcu Pomorskim) i byli związani z parafią olsztyńską kierowaną przez ks. seniora Edmunda Friszkego. Około 1958 r. zbór iławski przeszedł pod administrację parafii w Ostródzie. Losy tych ludzi, historia kolejnych miejsc nabożeństw, wciąż czekają na wspomnienia i spisanie. Nabożeństwa są odprawiane w położonej pośród osiedlowych bloków mieszkalnych skromnej nowej kaplicy św. Jana przy ul. Kościuszki 20 E w każdą II, IV i V niedzielę miesiąca o godz. 12.15.

autor: Jerzy Domasłowski UAM Poznań

Parafia Ewangelicko-Augburska w Ostródzie; ul. Olsztyńska 1; 14-100 Ostróda

tel. 89 646 25 61; email: ostroda@luteranie.pl; www.ostroda.luteranie.pl

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Ostródzie, copyright © 2013, projekt i realizacja: Marcin Jóźwik, www.marcin-jozwik.pl