Stowarzyszenie Syloe

Muzeum Ewangelicyzmu

Informator Parafialny

Dawny kościół luterański w Ostródzie

Od średniowiecza w Ostródzie funkcjonował jeden kościół parafialny, przy Rynku. Po wprowadzeniu reformacji służył jako tzw. kościół miejski (farny) niemieckiej ludności miasta i okolic, a dla Polaków od schyłku XVI w. przeznaczony był mniejszy kościół wiejski (polski), wzniesiony tuż za nim. Oba padały ofiarą pożarów pustoszących miasto i były przebudowywane. W związku z dynamicznym rozwojem Ostródy na przełomie XIX/XX w. coraz pilniejsza stała się kwestia wzniesienia nowej świątyni ewangelicko-unijnej, bowiem stara już nie wystarczała. Na budowę wybrano parcelę na skraju górującej nad Starym Miastem wysoczyzny przy dzisiejszej ul. Sienkiewicza (wówczas ? ul. Schillera), gdzie w pobliżu już od kilkudziesięciu lat wznosił się kościół katolicki i powstawało szereg budynków użyteczności publicznej. Zrealizowano wizję Oskara Hossfelda (1848-1915) z Berlina, którego biuro architektoniczne stworzyło ogromną ilość projektów kościołów ewangelickich i katolickich, utrzymanych przede wszystkim w formach historycznych, głównie neogotyckich, ale też neoromańskich i neobarokowych, na terenie całego cesarstwa niemieckiego, w tym Wielkopolski, Pomorza i właśnie Mazur (Lipowiec pow. Szczytno, Kociołek Szlachecki i Skarżyn pow. Pisz, Olszewo pow. Węgorzewo, Baranowo pow. Mrągowo). Budowa trwała w latach 1907-1909.

Aby jak najpełniej wykorzystać urbanistyczne walory założenia, architekt zaprojektował monumentalną fasadę z szerokim masywem wieżowym, zwieńczonym podwójnym hełmem. Monumentalność podkreślają granitowe stopnie wiodące z poziomu ulicy ku głównemu wejściu z trzema profilowanymi portalami wyróżnionymi ceramiczną dekoracją. Wzniesiono ceglaną neogotycką budowlę o zwartej bryle na granitowej podbudowie, na planie krzyża, z korpusem krytym wysokim dachem, z transeptem i płytkim, pięciobocznie zamkniętym prezbiterium, krytymi niższymi dachami. Elewacje wieży i trójkątne szczyty transeptu ożywiają zdwojone wnęki. Trójnawowe pseudohalowe wnętrze przykrywa nisko spływające sklepienie krzyżowe, przestrzeń naw bocznych wypełniają drewniane empory wsparte na okrągłych granitowych filarach. Komunikację z emporami zapewniają klatki schodowe umieszczone  w narożnikach obok wieży, niska zakrystia została dobudowana do prezbiterium z boku, po stronie wschodniej, a więc jest łatwo dostępna z obydwu plebanii, ustawionych równolegle do świątyni i stylistycznie do niej dopasowanych.  Długość wnętrza kościoła wynosi 37,15 m, szerokość 26,26 m, przy wysokości 11,7 m i posiada ono łącznie aż 1420 miejsc siedzących. 50-metrowa wieża wydaje się jeszcze wyższa przy uwzględnieniu rzeźby terenu.                                                                                                                                                                                                                                          Ceglany neogotyk w formie ?wczesnogotyckiej? wybrano jako nawiązanie do architektury tych ziem za czasów panowania krzyżackiego, jednak w rzeczywistości było to odwołanie przede wszystkim w sferze świadomości. Zastosowane formy były typowe dla zasobu wzorów berlińskiej szkoły architektonicznej schyłku XIX w., przekształcającej i syntetyzującej gotycką tradycję budownictwa Brandenburgii, Meklemburgii, Dolnej Saksonii i terenów sąsiednich. O elementach wyraźnie związanych z architekturą Prus krzyżackich możemy mówić stosunkowo rzadko ? jak w kościele ewangelickim projektu Hossfelda w Wejherowie (co jest samo w sobie paradoksem, gdyż miasto powstało dopiero w 1643 r.) czy katolickim kościele Serca Jezusowego w Olsztynie projektu Fritza Heitmanna, przy czym ten ostatni związany był z Królewcem, więc miejscowa tradycja była dla niego czymś bardziej oczywistym. W Ostródzie trudno się takich związków dopatrzyć. Czerwonymi dachówkami pokryto nie tylko dach korpusu lecz i wieżę, więc pierwotne oddziaływanie bryły było nieco inne, niż dziś, gdy hełm pokrywa blacha, od powierzchni ścian odcinały się jasno tynkowane blendy, dziś przeważnie tynku pozbawione. Zarówno format cegieł, jak i układ dachówek mnich-mniszka to odwołanie do średniowiecza. Pod prezbiterium umieszczono kotłownię centralnego ogrzewania zainstalowanego przez firmę Kori z Berlina. Ogółem koszta budowy wyniosły 203000 marek, z czego na wyposażenie przeznaczono 32 tysiące. Nadzór nad budową prowadzoną przez miejscową firmę Gustava Zarskiego sprawował regencyjny radca budowlany Wilhelm Eitner. 

Rzut i wnętrze kościoła oraz ukształtowanie korpusu (ale nie wieży) wykazują duże podobieństwo do ewangelickiego kościoła Chrystusa w Poznaniu (obecnie św. Anny) przy ul. Matejki, ukończonego w 1907 r. Podobne elementy spotykamy w innych kościołach Hossfelda ? jak niezachowanym św. Jana w Pile (portale w głównej fasadzie), Gdańsku Nowym Porcie (dwudzielne zwieńczenie wieży), w Szczecinku (trójkątny szczyt transeptu), rzut płytkiego prezbiterium powtarza się w szeregu kościołów. Motyw masywnej wieży z dwudzielnym hełmem pojawia się też we współczesnym kościele garnizonowym w Olsztynie (projekt 1909, Ludwig Dihm z Berlina, realizacja 1913-1915), który został podobne zlokalizowany na wzgórzu nad tą samą linią kolejową Berlin - Wystruć. Nowa ewangelicka fara ostródzka zapewne wpłynęła na rozbudowę parafialnego kościoła katolickiego w latach 1910-1913, której dokonał wspomniany Fritz Heitmann, projektując wieżę z pojedynczym hełmem, ale za to nieco wyższą (54 m). 

Drewniane części wystroju wnętrza wykonała znana dolnośląska Szkoła Snycerstwa w Cieplicach (obecnie Jelenia Góra), której dziełem jest również figuralna dekoracja ołtarza i kosza ambony oraz ornamentalna ławek, natomiast prace malarskie wykonał Blaue z Berlina Dahlem (poza polichromią elementów drewnianych, jest to skromna ornamentalna dekoracja na podłuczach arkad), specjalista w zakresie wnętrz kościelnych. Organy zbudowała popularna firma Wittek z Elbląga. Okna otrzymały barwne oszklenie, szczególnie bogate w prezbiterium, gdzie w medalionach pojawia się dekoracja figuralna ? po lewej Narodzenie i Ofiarowanie Pańskie oraz Chrystus błogosławiący dzieci, po prawej sceny pasyjne ? Chrystus przed Piłatem, Chrystus w Ogrójcu i Ukrzyżowanie. Oryginalnością wyróżnia się wystrój prezbiterium ? po bokach neogotyckiego ołtarza kazalnicowego ustawiono zabudowane stalle. Na koszu ambony znajdują się reliefy przedstawiające Chrystusa oraz apostołów Piotra i Pawła, a figurki ewangelistów wieńczą parawanową ścianę ołtarza po obu stronach ambony (od lewej Mateusz, Marek, Łukasz i Jan). O ile zespolenie ołtarza z amboną, unaoczniającego centralne miejsce Słowa Bożego w liturgii ewangelickiej, należy do tradycji zapoczątkowanej w kaplicy zamkowej w Schmalkalden z 1590 r., to jego połączenie ze stallami tego rodzaju wydaje się rozwiązaniem oryginalnym, co nie znaczy, że szczególnie udanym pod względem użytkowym, odsuwając duchownego na ambonie od zboru, co pogarszało słyszalność i kryjąc go przed oczami wiernych, gdy nie przebywał bezpośrednio przy ołtarzu. Z czasu budowy kościoła pochodzi ponadto chrzcielnica ze sztucznego kamienia z mosiężną misą, metalowy neogotycki krzyż i świeczniki ołtarzowe, żyrandole oraz figura klęczącego anioła. Z dawnego kościoła zostały przeniesione jedynie drewniane tablice z nazwiskami parafian poległych w zwycięskiej wojnie prusko-francuskiej w 1870 r. Inna tablica upamiętnia ofiary I wojny światowej. Przed wejściem w 2004 r. odsłonięto głaz, poświęcony pamięci dawnych niemieckich mieszkańców miasta i powiatu, zapewne pod to pojęcie włączający także Mazurów. Na wieży zawieszone są trzy dzwony z czasów budowy, odlane w Bochum, największy o wadze 3,2 t, natomiast zegar wieżowy zbudowała specjalistyczna firma Johann Friedrich Weule z Bockenem w Dolnej Saksonii. W 1996 r. na wieży uruchomiono punkt widokowy i umieszczono ekspozycję dawnych sprzętów gospodarstwa domowego. Na stuletni jubileusz przypadający w 2009 r. kościół został wyremontowany, przede wszystkim dzięki dotacjom państwowym.

Uroczyste poświęcenie miało miejsce 31 sierpnia 1909 r., stary kościół przeznaczono na potrzeby parafian wiejskich, zaś kościółek polski wkrótce rozebrano. W 1945 r. kościół zajęli Metodyści. W latach 70-tych na mocy porozumienia pomiędzy Kościołami ewangelicy przekazali budynek metodystom. 

Tekst i zdjęcia: dr Jerzy Domasłowski, UAM Poznań 

Parafia Ewangelicko-Augburska w Ostródzie; ul. Olsztyńska 1; 14-100 Ostróda

tel. 89 646 25 61; email: ostroda@luteranie.pl; www.ostroda.luteranie.pl

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Ostródzie, copyright © 2013, projekt i realizacja: Marcin Jóźwik, www.marcin-jozwik.pl